Rynek nowych substancji psychoaktywnych nie rośnie równomiernie — idzie falami. Każda zaczyna się od jednej cząsteczki, która omija obowiązujące przepisy, i kończy, gdy prawo ją dogoni. Wtedy pojawia się następna, różniąca się jednym podstawnikiem. Poniżej te fale opisane po kolei, na danych unijnego Systemu Wczesnego Ostrzegania, wraz z pracami, które nasz zespół poświęcił każdej z nich.
Fale nie zastępują się nawzajem — nakładają. Katynony i syntetyczne kannabinoidy z 2008 roku są na rynku do dziś, obok nitazenów, które pojawiły się dekadę później.
2005–2009
Pierwsza fala, która zmusiła Europę do reakcji systemowej.
BZP sprzedawano jako „legalną alternatywę dla ecstasy”. W 2007 r. jako pierwsza piperazyna trafiła do oceny ryzyka, rok później została objęta kontrolą. To na tej substancji przećwiczono procedurę, którą później zastosowano do wszystkich kolejnych fal.
2008 – dziś
Najbardziej nieprzewidywalna grupa — i ta, która w Polsce zabiła najwięcej osób naraz.
JWH-018 zgłoszono w grudniu 2008 r. po wykryciu w produktach „Spice”. Kolejne generacje zmieniały szkielet cząsteczki szybciej, niż nadążało prawo. W 2015 r. w Polsce doszło do masowych zatruć produktem „Mocarz”, o czym EMCDDA wydała osobny alert. Dawki czynne bywają tu mikrogramowe, a rozrzut mocy między analogami sięga rzędów wielkości.
Prace zespołu Instytutu
2008 – dziś
Najliczniejsza grupa NPS w Europie i główny obszar badawczy Instytutu.
Mefedron zgłoszono w 2008 r., a w 2010 r. jako pierwszy katynon poddano ocenie ryzyka i objęto kontrolą. Grupa okazała się wyjątkowo odporna: po zakazie jednej pochodnej rynek podstawia następną, różniącą się jednym podstawnikiem. W 2021 r. ocenie poddano 3-MMC i 3-CMC, a rok później objęto je kontrolą unijną.
2015–2018
Fala o najwyższej śmiertelności na dawkę.
Acetylfentanyl był w 2015 r. pierwszym fentanylem uznanym za zagrożenie na poziomie unijnym. Potem przyszły ocfentanil sprzedawany jako heroina, akryloilofentanyl i karfentanyl — ten ostatni na tyle silny, że EMCDDA ostrzegała osobno przed ryzykiem narażenia zawodowego personelu. W 2017 r. oceniono ryzyko dla dziewięciu substancji z tej grupy naraz.
2019 – dziś
Grupa, która najczęściej pojawia się w sprawach o odurzenie bez wiedzy pokrzywdzonego.
W 2019 r. EMCDDA wydała alerty dotyczące flualprazolamu i etizolamu. Problem analityczny polega na tym, że rutynowe testy przesiewowe na benzodiazepiny często ich nie wykrywają, a okna wykrywalności różnią się między pochodnymi o rząd wielkości.
Prace zespołu Instytutu
2019 – dziś
Najnowsza i obecnie najgroźniejsza fala.
Izotonitazen zgłoszono w 2019 r. jako pierwszy opioid benzimidazolowy, a już w 2020 r. objęto kontrolą. Powinowactwo do receptora μ bywa stukrotnie wyższe niż morfiny, co przy pomyłce w dawce nie zostawia marginesu błędu. W Estonii w 2023 r. nitazeny wykryto w 48% zgonów związanych z narkotykami.
Prace zespołu Instytutu
2023 – dziś
Rynek sięga po substancje sprzed dekad i po psychodeliki projektowane od zera.
Ostatnie lata to nie tylko nowe cząsteczki, ale i powrót starych: dizajnerskie analogi metakwalonu, leku nasennego wycofanego w latach 80., oraz całe rodziny analogów LSD. Instytut opracował metody analityczne dla obu tych grup — w praktyce oznacza to, że laboratorium potrafi je wykryć, zanim trafią do rutynowych zestawów przesiewowych.
Słupek pokazuje, ile substancji zgłoszono w danym roku po raz pierwszy. Lata bez słupka to wydarzenia systemowe sprzed czasu, gdy zaczęto publikować roczne liczby.
1997
Powstaje unijny System Wczesnego Ostrzegania o NPS — Wspólne działanie 97/396/WSiSW.
1999
4-MTA jako pierwsza substancja objęta kontrolą po ocenie ryzyka.
2000
Ketamina i GHB poddane ocenie ryzyka po pojawieniu się w Europie.
2004
Polska dołącza do systemu wraz z dziewięcioma innymi państwami.
2005
Decyzja Rady 2005/387/WSiSW wzmacnia unijną odpowiedź na NPS.
2007
Pojawienie się „Spice” i mefedronu w Europie. BZP pierwszą ocenioną piperazyną.
2008
Zgłoszenie mefedronu i JWH-018 — początek dwóch największych fal.
2009
Alert systemu dotyczący produktów „Spice”.
2010
Mefedron pierwszym katynonem objętym kontrolą. Zidentyfikowano 170 sklepów internetowych.
2011
Alert po zgonach związanych z 4-metyloamfetaminą. 314 sklepów internetowych.
2012
693 sklepy internetowe sprzedające NPS.
2013
25 200 konfiskat o łącznej masie 1,9 tony.
2014
Rekordowy rok. AH-7921 pierwszym opioidem objętym kontrolą.
2015
Masowe zatrucia „Mocarzem” w Polsce. Acetylfentanyl pierwszym fentanylem budzącym niepokój UE.
2016
46 000 konfiskat. Ocfentanil sprzedawany jako heroina.
2017
Alert po wzroście konfiskat i zgonów z udziałem karfentanylu.
2018
Nowe przepisy przyspieszają reakcję systemu. 4,1 tony przechwyconych substancji.
2019
Izotonitazen pierwszym zgłoszonym opioidem benzimidazolowym. Alerty: flualprazolam, etizolam.
2020
Izotonitazen objęty kontrolą. Alerty o wpływie pandemii na rynek narkotykowy.
2021
System monitoruje już 884 substancje. Ocena ryzyka 3-MMC i 3-CMC.
2022
Unijne środki kontroli wobec 3-MMC i 3-CMC.
2023
Najniższa liczba zgłoszeń od 2006 r. Pod obserwacją ponad 960 substancji.
2024
Liczba monitorowanych substancji osiąga 1000.
Liczba zgłoszeń spadła ze 101 w 2014 roku do 26 w 2023, ale to nie znaczy, że problem maleje. Zmienił się kształt: zamiast wielu słabych substancji rynek dostarcza mniej pozycji o znacznie wyższej sile działania. Nitazen w dawce mikrogramowej jest groźniejszy niż dziesięć katynonów.
Dla laboratorium oznacza to jedno: rutynowy zestaw przesiewowy zawsze będzie o krok za rynkiem. Substancja, która pojawiła się w tym kwartale, nie ma jeszcze komercyjnego testu ani materiału odniesienia. Dlatego metody dla nowych grup opracowuje się samodzielnie — i dlatego prace naszego zespołu dotyczą właśnie tych substancji, które dopiero wchodzą do obiegu.
Badania w kierunku konkretnej substancji i opinie do spraw wykonujemy na zlecenie sądów, prokuratury, policji, kancelarii prawnych, pracodawców i przedsiębiorców — zleceń od osób prywatnych nie przyjmujemy. Dane kontaktowe. Zobacz też zakres badań dopalaczy.
Dane liczbowe i kalendarium wydarzeń pochodzą z publikacji Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii oraz Agencji Unii Europejskiej ds. Narkotyków. Opisy fal i dobór substancji przykładowych — opracowanie własne Instytutu.